«СИЫР БЕЛГІСІ»: ОЛЖАС СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ ИСТОРИОСОФИЯСЫНДАҒЫ АЙ СИМВОЛИКАСЫ ЖӘНЕ БАТЫС АФРИКАНЫҢ МИФОРИТУАЛДЫҚ ТӘЖІРИБЕЛЕРІ

Аңдатпа

Бұл мақала қазақстандық ақын, ойшыл және ежелгі символдық жүйелерді зерттеуші Олжас Сүлейменовтың ай символикасының басымдылығы мен оның Африкада пайда болып, «сиыр белгісі» деп аталатын жарты ай бейнесі арқылы көрініс тапқан алғашқы қасиетті ой формаларымен байланысы туралы гипотезасын қарастырады. Мақаланың мақсаты – осы тарихсофиялық гипотезаны тексеру. Зерттеу материалы Батыс Африка халықтары (фон, эве, уатчи, йоруба, игбо және басқалар) туралы жарияланған этнографиялық, мифологиялық және дінтанулық зерттеулер дереккөздерінен, сондай-ақ 2025 жылы автор Бенін мен Тогоның оңтүстік аймақтарына жасаған экспедиция кезінде жинаған далалық материалдардан тұрады. Зерттеу миф-ритуалдық кешендерді салыстырмалы-мифологиялық, құрылымдық-семиотикалық және мәдениаралық талдауға негізделген. Атап айтқанда, жергілікті онтологияларда күн мен ай қағидалары арасындағы бәсекелестікті көрсететін этноастрономиялық деректерге, ритуалдық тәжірибелерге және әңгімелерге ерекше назар аударылады. Ғылыми жаңалығы – қазіргі далалық деректерді пайдалана отырып, Батыс Африка діни дәстүрлерінің материалдарымен О. Сүлейменовтің гипотезасын алғаш рет жүйелі түрде тексеруінде. Жарым айды жануар мүйізімен тікелей сәйкестендіретін мифологиялық элементтер сирек кездесетіні анықталды; дегенмен ай мен сиыр символикасы арасында тұрақты құрылымдық және функционалдық параллельдер бар. Сонымен бірге өмір сыйлайтын және аналық күштерді бейнелейтін Айдың мифо-ритуалдық пайдалылығы туралы әңгімелер, сондай-ақ Күнді антиәлеуметтік мінез-құлықпен, каннибализммен, сиқыршылықпен және әлеуметтік нормаларды бұзғаны үшін жазалаумен байланыстыратын амбивалентті және теріс әңгімелер анықталды. Қорытындылай келе, егер қатаң климаттық детерминизмнен бас тартып, африкалық космологиялардың аймақтық өзгергіштігін ескерсек, Сулейменов тұжырымдамасының ішінара эвристикалық өнімділігі бар деген қорытынды жасауға болады.