ЖАЙЫЛЫМ МЕН ЖЫЛҚЫ «РЕНТАСЫ»: ҚАЗАҚ–ЦИН ШЕКАРАЛЫҚ КЕҢІСТІГІНДЕГІ АЙЫРБАС, КЕЛІССӨЗДЕР ЖӘНЕ БИЛІК ТЕТІКТЕРІ
DOI:
https://doi.org/10.26577/Кілт сөздер:
қазақ-қытай сауда қатынастары; жылқыны жалға төлеу жүйесі; шекаралық аймақтар; Цин әулеті; келіссөз тәжірибелері.Аңдатпа
Ұсынылып отырған мақалада Цин империясының орта кезеңінде қазақ көшпелілеріне қатысты қолданылған «жылқы арендасы» (цзум) жүйесі шекаралық экономикалық және әлеуметтік өзара әрекеттестіктің ерекше формасы ретінде қарастырылады. Қалыптасқан тарихнамада бұл механизм фискалдық саясаттың элементі немесе империялық бақылау құралы ретінде қарастырылса, бұл мақалада ол сауда тәжірибелері, келіссөз стратегиялары және ресурстарға реттелген қолжетімділік элементтері өзара тоғысқан гибридті айырбас режимі ретінде талданады.
Зерттеу Қазақстан мен Қытай архив материалдарын, сондай-ақ қытай жазба деректерін талдау негізінде жүргізілген. Цяньлун императорының билігінің орта кезеңінен бастап (әсіресе 1767 жылдан кейін) Цин билігі Іле, Тарбағатай және Қобда өңірлеріндегі қысқы жайылымдарды пайдаланған қазақ көшпелілерінен мал санына пропорционалды түрде жыл сайын белгілі бір үлесті жалдау ақысы ретінде алып отырған. Қазақ көшпелілері үшін бұл механизм өмірлік маңызды жайылым ресурстарына қол жеткізуді қамтамасыз ететін және шаруашылықтағы мобильділікті сақтауға мүмкіндік беретін «жер үшін жылқы рентасы» формасы ретінде қызмет етті. Ал Цин әкімшілігі үшін «жайылымдарды жылқыға айырбастау» жүйесі стратегиялық маңызды ресурс алудың және шекаралық аймақтардағы тұрақтылықты сақтаудың құралы болды.
Мақалада жүйенің күнделікті қызмет ету тәжірибелеріне ерекше назар аударылады, соның ішінде белгіленген ережелерді ішінара айналып өтуге мүмкіндік берген қазақ ру басылары мен шекаралық қарауылдар арасындағы бейресми келісімдер талданады. Бұл тәжірибелер шекаралық режимнің нақты қызмет етуі тек нормативтік ережелерге ғана емес, сонымен қатар келіссөздерге, өзара тиімділікке және жергілікті бейімделуге негізделген икемді механизмдерге сүйенгенін көрсетеді.
Мақалада «жылқыны жалға төлеу жүйесі» тікелей империялық бақылау құралына қарағанда, сауда, айырбас және басқару элементтері өзара ұштасқан келісімдік шекаралық тәртіп формасы болғаны туралы қорытынды жасалады. Мұндай тәсіл қазақ-цин қатынастарын біржақты бағыныштылық моделі емес, өзара әрекеттестіктің динамикалық кеңістігі ретінде жаңаша түсіндіруге мүмкіндік береді.
