ӘСКЕРИ ТҰТҚЫН МӘРТЕБЕСІНІҢ ІЗГІЛЕНУ ҮРДІСТЕРІ (ТАРИХИ-ҚҰҚЫҚ ТАЛДАУ)
DOI:
10.26577/Кілт сөздер:
әскери қақтығыстар құрбандарының құқықтарын ізгілендіру, әскери тұтқын мәртебесі, конвенциялар, НКВД–ІІМ нормативтік актілері.Аңдатпа
Бұл мақаланың мақсаты – тарихи-құқықтық тәсілді қолдана отырып, Қазақ КСР аумағындағы шетелдік әскери тұтқындардың тарихын түсіндіру үшін әскери тұтқындарға қатысты гуманитарлық құқық пен ұлттық заңнаманың қалыптасу үрдістерін анықтау.
Зерттеу әдіснамасы әскери тұтқын мәртебесінің гуманистік негіздерінің қалыптасуы мен дамуын талдауға бағытталған тарихи және құқықтық әдістерге негізделеді. Тарихи-салыстырмалы және тарихи-генетикалық әдістер, сондай-ақ тарихилық принципі әртүрлі тарихи кезеңдерде тұтқындарға деген көзқарасты анықтауға мүмкіндік береді.
Дедуктивті әдіс жекеден (әскери тұтқынның жағдайынан) жалпыға (құқықтық нормалар жүйесіне) өтуді ашып көрсетеді. Тарихнамалық өзектендіру әдісі ғылыми дискурста әскери қақтығыстар құрбандарына қатысты халықаралық қатынастардағы гуманистік дәстүрдің пайда болуы мен қалыптасуының негізгі теориялық алғышарттарын түсіндіруге мүмкіндік береді.
Дереккөздерді талдау және синтездеу әдістерін қолдану тарихи дереккөздер мен мұрағат құжаттарының репрезентативтілігін көрсетеді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы әскери тұтқындар мәселелерін ізгілендіруге мәдени, тарихи және саяси факторлардың ықпалын бағалауда көрінеді. Зерттеудің ғылыми нәтижелері халықаралық құқықтық және басқа да дереккөздерге, Қазақстан Республикасы Президенті Архивінің (АП РК) 5Н қорының мұрағаттық құжаттарына, сондай-ақ құжаттар жинағына негізделген.
Зерттеу нәтижелері әскери тұтқындар мәртебесінің бірнеше аспект бойынша ізгілендірілуін көрсетеді: әскери тұтқындардың құқықтары мен оларды тұтқында ұстау жағдайларынан бастап, әскери қақтығыстарға қатысты халықаралық құқық салаларының қалыптасуына дейін. Сонымен қатар, әскери тұтқындардың құқықтарының бұзылуына алғышарт болған саяси факторларға және кеңестік заңнаманың қалыптасуына ықпал еткен идеологиялық компоненттерге баға беріледі. Кеңестік заңнаманың әртүрлі бағыттардағы айқынсыздығы мен лагерь жүйесін басқаруда НКВД–ІІМ актілерінің (шамамен 289 қаулы, жарлық, директива, нұсқаулық, бұйрық, циркуляр, ереже және өкімдер) рөлі қарастырылып, лагерь құрылымдарының жұмыс істеу тетіктері анықталады.
