XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САУДА-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ: ТАРИХИ ЭВОЛЮЦИЯСЫ МЕН ӨҢІРЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Аңдатпа

Мақала XIX ғасырдың екінші жартысы – XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы сауда-экономикалық қызметтің тарихи эволюциясы мен оның өңірлердегі даму ерекшеліктеріне арналған. Зерттеудің мақсаты – сауда-экономикалық қызмет трансформациясының негізгі бағыттарын айқындау және жалпыимпериялық нормалар мен әкімшілік тетіктердің өңірлік сауда тәжірибесінде қалай жүзеге асырылғанын көрсету. Зерттеу Сауда жарғысына, сословиелік және салық заңнамасына, салалық ережелерге, 1897 жылғы Бірінші жалпы халық санағының материалдарына, облыстық шолуларға, сондай-ақ Қазақстан мен Омбы облысы архивтерінің қорларындағы 10 архив ісіне негізделген. Дереккөздердің негізгі бөлігі Ақмола және Семей облыстарына қатысты, ал Жетісу, Түркістан және Батыс Қазақстан материалдары салыстырмалы талдау мақсатында пайдаланылды. Тарихи-генетикалық, салыстырмалы-тарихи, институционалдық және деректанулық тәсілдер құқықтық норма мен оны қолдану тәжірибесін, санақ санаты мен нақты кәсіп түрін, кәсіпшілік куәлік пен іс жүзінде жұмыс істеген кәсіпорынды ажыратуға мүмкіндік берді. Жүргізілген талдау көпестер сословиесі, байлардың әлеуметтік санаты және саудаға нақты қатысу өзара сәйкес келмегенін көрсетті. XIX ғасырдың соңындағы реформалар бұрыннан қалыптасқан айырмашылықтарды жойған жоқ, алайда әкімшілік есепке алу қағидаттарын өзгертті: қызметтің түрі мен разряды, жүргізілген орны мен мерзімі, сондай-ақ белгіленген құжаттың болуы барған сайын маңызды мәнге ие болды. Жалпыимпериялық нормалар әртүрлі өңірлік жағдайларда жүзеге асырылғандықтан, қалалық, жәрмеңкелік, шекаралық және жылжымалы сауда мемлекеттік есепке алу мен бақылау жүйесіне әртүрлі дәрежеде енгізілді. Ресми статистика, ең алдымен, тіркеуге және әкімшілік тұрғыдан есепке алуға жататын сауда қызметінің бөлігін көрсетті. Зерттеу Қазақстандағы сауданың дамуы сословиелік дәстүрлердің, кәсіпшілік тіркеудің, өңірлік шаруашылық ерекшеліктердің және жергілікті әкімшілік мекемелердің қызметінің өзара ықпалдастығы жағдайында жүргенін көрсетеді. Кәсіпшілік куәліктер санының өсуі сауда белсенділігінің кеңеюін ғана емес, сонымен бірге оны құжаттық есепке алудың күшейгенін де айғақтады.