Қазақстандағы ХХ ғасыр әйел тұлғаларына арналған ескерткіштер: тарихи жад және мемориалдық кеңістік
DOI:
https://doi.org/10.26577/Keywords:
әйел тұлғасы; тарихи жад; ескерткіш; мемориалдық кеңістік; гендерлік репрезентацияAbstract
Мақалада Қазақстандағы ХХ ғасыр әйел тұлғаларына арналған ескерткіштер тарихи жадтың, қоғамдық кеңістіктің және гендерлік репрезентацияның өзара байланысы тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі тәуелсіздік жылдарында қалыптасқан ұлттық мемориалдық ландшафтта әйел тұлғаларының алар орны әлі де жүйелі түрде тарихи тұрғыдан талданбағанымен айқындалады. Мақаланың мақсаты - әйелдерге арналған ескерткіштердің Қазақстандағы тарихи жадты қалыптастырудағы, кеңістікте бекітудегі және ұрпақаралық сабақтастықты бейнелеудегі қызметін анықтау. Зерттеудің негізгі корпусын Әлия Молдағұлова, Мәншүк Мәметова және Хиуаз Доспановаға арналған мемориалдық нысандар құрайды; Күләш Байсейітова, Дина Нұрпейісова және Роза Бағланова ескерткіштері салыстырмалы мәдени корпус ретінде алынған. Дереккөз ретінде мемлекеттік тізімдер, музейлік және әкімшілік материалдар, ескерткіштерді ашу рәсіміне қатысты баспасөз хабарламалары, фотоматериалдар және memory studies бойынша ғылыми әдебиет пайдаланылды.
Зерттеуде тарихи-салыстырмалы,деректанулық, визуалды-семиотикалық, дискурстық талдау және мемориалдық кеңістікті талдау әдістері қолданылды. Нәтижесінде әйелдерге арналған ескерткіштер жеке өмірбаянды сақтап қоймай, ұлттық ерлік, аймақтық мақтаныш, мәдени мұра және қоғамдық құрмет категорияларын материалдық түрде жариялы кеңістікте бекітетіні анықталды. Мақалада ескерткіштерді өмірбаяндық жад, монументтік белгі, мемориалдық орын, ритуалдық қолданыс және қоғамдық репрезентация деңгейлерінде талдауға арналған бес деңгейлі модель ұсынылады.
References
References
Adilet. (2020). Aqtobe oblysynyn zhergilikti manyzy bar tarihi zhane madeni eskertkishterinin tizimi [List of local historical and cultural monuments of Aktobe Region]. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20C0007334 (in Kazakh)
Aikyn. (2019). Qazaqtyn tungysh ushqysh qyzy Khiuaz Dospanovanyn eskertkishi ashyldy [A monument to Khiuaz Dospanova, the first Kazakh woman pilot, was opened]. https://www.aikyn.kz/6799/8299-qazaqtyng-tungghysh-ushqysh-qyzy-hiuaz-dospanovanyng-eskertkishi-ashyldy (in Kazakh)
Aikyn. (2022). Qyzylordada Roza Baglanovaga eskertkish ornatyldy [A monument to Roza Baglanova was erected in Kyzylorda]. https://aikyn.kz/193040/kyzylordada-roza-baglanovaga-eskertkish-ornatty (in Kazakh)
Anderson, B. (2006). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
Assmann, A. (2011). Cultural memory and Western civilization: Functions, media, archives. Cambridge University Press.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Barthes, R. (1977). Image, music, text. Hill and Wang.
Connerton, P. (1989). How societies remember. Cambridge University Press.
Doss, E. (2010). Memorial mania: Public feeling in America. University of Chicago Press.
Erll, A. (2011). Memory in culture. Palgrave Macmillan.
Foote, K. E. (2003). Shadowed ground: America’s landscapes of violence and tragedy. University of Texas Press.
Gillis, J. R. (Ed.). (1994). Commemorations: The politics of national identity. Princeton University Press.
Halbwachs, M. (1992). On collective memory. University of Chicago Press.
Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
Huyssen, A. (2003). Present pasts: Urban palimpsests and the politics of memory. Stanford University Press.
Kazinform. (2011). Almatyda Kulash Baiseitovanyn eskertkishi ashyldy [A monument to Kulyash Baiseitova was opened in Almaty]. https://kaz.inform.kz/news/almatyda-kulash-bayseyitovanyn-eskertkishi-ashyldy_a2405303/ (in Kazakh)
Kazinform. (2017). Oralda qazaqtyn ush batyr qyzyna eskertkish ornatyldy [A monument to three Kazakh heroic women was erected in Oral]. https://kaz.inform.kz/news/oralda-kazaktyn-ush-batyr-kyzyna-eskertkish-ornatyldy_a3039266/ (in Kazakh)
Kazinform. (2018). Astanada Manshuk Mametovaga eskertkish ornatylmaq [A monument to Manshuk Mametova is to be erected in Astana]. https://kaz.inform.kz/news/astanada-manshuk-mametovaga-eskertkish-ornatylmak_a3223603/ (in Kazakh)
Kazinform. (2022). Qyzylordada Roza Baglanovanyn eskertkishi ashyldy [A monument to Roza Baglanova was opened in Kyzylorda]. https://kaz.inform.kz/news/kyzylordada-roza-baglanovanyn-eskertkishi-ashyldy_a3925069/ (in Kazakh)
Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design. Routledge.
Krylova, A. (2010). Soviet women in combat: A history of violence on the Eastern Front. Cambridge University Press.
Medeuova, K. (2024). Culture of remembrance in Kazakhstan at the turn of the twentieth to twenty-first centuries. In D. Sharipova, A. Bissenova, & A. Burkhanov (Eds.), Post-colonial approaches in Kazakhstan and beyond (pp. 111-139). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-99-8262-2_5
Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7-24.
Orazbayeva, D., & Sarsenbekov, N. (2025). Commemorative practices of honoring World War II heroes in Kazakhstan. International Journal of Innovative Research and Scientific Studies, 8(8), 234-242. https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i8.10584
Panofsky, E. (1955). Meaning in the visual arts. Doubleday.
Pennington, R. (2001). Wings, women, and war: Soviet airwomen in World War II combat. University Press of Kansas.
Rees, K. M. (2020). Recasting the nation: Transforming heroes of the Soviet Union into symbols of Kazakhstani patriotism. Central Asian Survey, 39(4), 445-462. https://doi.org/10.1080/02634937.2020.1803213
Rees, K. M. (2024). Public commemoration and nationalizing the cult of World War II in Kazakhstan. In D. Sharipova, A. Bissenova, & A. Burkhanov (Eds.), Post-colonial approaches in Kazakhstan and beyond (pp. 83-110). Springer.
Ricoeur, P. (2004). Memory, history, forgetting. University of Chicago Press.
Rose, G. (2016). Visual methodologies: An introduction to researching with visual materials. SAGE.
Sarsenbekov, N., & Orazbayeva, D. (2024). Monuments to Kazakh batyrs of the Second World War. Bulletin of the L. N. Gumilyov ENU. Historical Sciences. Philosophy. Religion Series, 148(3), 251-269. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-148-3-251-269
Scott, J. W. (1986). Gender: A useful category of historical analysis. The American Historical Review, 91(5), 1053-1075.
Tengrinews Guide. (n.d.). Qazaqtyn qos batyr qyzy: Aliya Moldagulova men Manshuk Mametova eskertkishi [Two heroic Kazakh girls: Monument to Aliya Moldagulova and Manshuk Mametova]. Retrieved July 8, 2026, from https://kaz.tengrinews.kz/guide-map_object/3/ (in Kazakh)
Winter, J. (1995). Sites of memory, sites of mourning: The Great War in European cultural history. Cambridge University Press.
Young, J. E. (1993). The texture of memory: Holocaust memorials and meaning. Yale University Press.
