Қыпшақтардың этникалық құрамы мәселесі

Д С Қалиев

Abstract


Мақалада қыпшақ хандығының этникалық құрамы мәселесі қарастырылады. Алтай мен Дунай аралығын қамтып, Еуразияның кең байтақ даласын мекен еткен қыпшақтар – қазақ және өзге де түркі халықтарының негізін құраған ежелгі тайпалардың бірі болып табылады. Олардың құрған хандығы орта ғасырларда Орталық Азия мен Шығыс Еуропадағы аса ірі мемлекеттердің біріне айналды.
Мақалада зерттеушілер А.Н. Бернштам, Н.А. Аристов, Ю.А. Зуев, С.М. Ақынжанов еңбектеріне сүйене отырып, қыпшақ атауының шығу тарихына талдау жасалады. Сонымен бірге, мақалада қыпшақтардың этникалық құрамы мәселесі зерттеулер мен еңбектерге сүйене отырып сараланады. Соның ішінде Б.Е. Көмеков қыпшақтардың этникалық құрамына қатысты араб тіліндегі деректерді екі үлкен топқа топтастырып, өзінің бірегей тұжырымдарын жасаған болатын. Қыпшақтардың этникалық құрамына қатысты В.Г. Тизенгаузеннің, Рашид ад Дин, Ю.А. Евстигнеевтің ойлары қарастырылған.

The problem of the ethnic composition of the Kipchaks. Kipchaks, who lived between the Altai and the Dunai and in the steppes of Eurasia, is one of the ancient tribes that formed the basis of the Kazakh and other Turkic peoples. In the Middle Ages Kypchak Khanate was one of the largest states in Central Asia and Eastern Europe.
Article based on the works of researchers A.N. Bernshtam, N.A. Aristov, Y.A. Zuev S.M. Akynzhanov analyzes the historical origin of the ethnonym Kipchak. And in an article based on historical sources and research analyzes the problems of the ethnic composition of the Kipchaks. B.E. Komekov shared historical sources concerning the ethnic composition of the Kipchaks into two large groups. The article deals with the idea of V.G. Tiesenhausen, Rashid ad-Din, Y.A. Evstigneev on the ethnic composition of Kipchaks..

В статье рассматривается проблема этнического состава кыпчаков. Кыпчаки, которые жили между Алтаем и Дунаем и в степях Евразии, являются одним из древних племен, оброзовавших основу казахского и других тюркских народов. В средние века кыпчакское ханство являлось одним из крупных государств в Средней Азии и Восточной Европе.
В статье, опираясь на труды исследователей А.Н. Бернштама, Н.А. Аристова, Ю.А. Зуева, С.М. Акынжанова, дается анализ исторического происхождения этнонима кыпчаки. А также в статье проводится анализ проблемы этнического состава кыпчаков. Б.Е. Комеков разделил исторические источники, касающиеся этнического состава кыпчаков на арабском языке, на две большие группы. В статье рассматриваются идеи В.Г. Тизенгаузена, Рашид ад-Дина, Ю.А. Евстигнеева относительно этнического состава кыпчаков.


Keywords


тайпалық одақ, қоғам, Дешті Қыпшақ, этноним, Еуразия,tribal union, society, Dasht-i Kipchak, ethnonym, Eurasia,племенной союз, общество, Дешт-и Кипчак, этноним, Евразия.

Full Text:

PDF (Kazakh)

References


Абдимомынов

Н.Т. Кипчакский

фактор

в истории

Золотой

Орды

и Египта

// Вопросы

истории.

– 2011. – 252 с.

Кляшторный

С.Г. Кипчаки

в рунических

надписях

// Turcoloqica. К 80-летию

академика

А.Н. Кононова.

Л., 1986. –

с.

Көмеков

Б.Е. Об этническом

составе

кипчаков

IX – нач. XIII вв. по арабским

источникам

// Проблемы

этногенеза

и

этнической

истории

народов

Средней

Азии и Казахстана.

Выпуск

История

и археология.

– М., 1990. – 367 с.

Сборник

материалов,

относящихся

к истории

Золотой

Орды.

– Т 1. Извлечения

из арабских

сочинений,

собранные

Г. Тизенгаузеном

// Подготовка

к новому

изд. введ. доп. и коммент.

Б.Е. Кумекова,

А.К. Муминова.

Алматы:

Дайк-Пресс,

– 711 с.

Омарбеков,

Т. Қазақ

түркілерінің

этникалық

тарихы

(б.з.б. I мыңжылдық

–б.з. IX ғасыры):

оқу құралы.

– Алматы:

Қазақ

университеті,

– 330 б.

Фазлуллах

Рашид

ад-Дин. Джами

ат-Таварих.

– Баку,

– 540 с.

Евстигнеев

Ю.А. Кипчаки

/ половцы

/ куманы

и их потомки

( к проблеме

этнической

преемтсвенности).

СПб., 2011.

Грумм-Гржимайло

Г.Е. Западная

Монголия

и Урянхайский

край. Т 3. Выпуск

первый.

– Ленинград,

– 423 с.

Голубовский

П.В. Печенеги,

тюрки

и половцы

до нашествия

татар

// Университетские

известия.

– 1884. – №1. –

с.

Васильев

П.В. История

и древности

восточной

части

Средней

Азии от Х до ХІІІ века,

с приложением

перевода

китайских

известий

о Киданиях

Джурджитах

и Монголо-

татарах

// Труды

Восточного

отдела

Имп. Русского

археологического

общества.

– СПб., 1859. Ч 4. – 235 с.

Аристов

Н.А. Заметки

об этническом

составе

тюркских

племен

и народностей

и сведения

об их численности

//

Аристов

Н.А. Этногенез

и этническая

история

казахов.

– Павлодар:

ТОО «ЭКО», 2005. – 372 с.

Қытай

жылнамаларындағы

қазақ

тарихының

дерекетері.

– Алматы,

Зәкенұлы

Т. Біріккен

түрік

қағанаты

және

ұйғыр

этнонимы.

–Алматы,

Кляшторный

С.Г., Султанов

Т.И. Государство

и народы

евразийских

степей.

Древность

и средневековье.

– СПб.,

– 247 с.