Моңғолиядағы қазақтардың әлеуметтік-экономикалық құрылымындағы көшпелілер өркениеті теориясы (ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. басы)

Г Қ Қозғамбаева

Abstract


Мақалада, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезінде Моңғолия қазақтарының саяси-экономикалық және әлеуметтік өмірінің күрделілігі қарастырылған. Моңғолия қазақтары Цин империясы қарамағына өткеннен кейін де, олардың ел билеу жүйесіндегі хандық билікті жойды. Цин әкімшілігі бұрынғы хан, сұлтан, болыс, ауыл басы, билер соты деген басқару жүйесін жойып, өз үлгісімен алты сатыдан тұратын жаңа әкімшілік билеу жүйесін енгізді. Маньчжур-қытайлық билеу жүйесін Цин империясы енгізгенімен қазақтың ел билеу жүйесі біржола жойылып кетпеген, ол көбіне қазақтардың ішкі мәселелерін шешумен айналысатын болғандығы қарастырылған. Моңғолия қазақтарының әлеуметтік құрылымындағы көшпелі мал шаруашылығына байланысты зерттеулердегі көзқарастар талқыланған. Қазақ елінің әлеуметтік өмірі формация теориясы тұрғысынан зерттеуге болмайтынын практиканың өзі дәлелдеп беріп отыр. Осы себептерге байланысты ғалымдар Қазақстанмен қоғамдық құрылысы ұқсас елдердің ортағасырдағы әлеуметтік өмірінің сипатын зерттегенде «көшпелілер өркениеті» деген теорияны басшылыққа алуды ұсынып отыр. Нәтижесінде Моңғолия қазақтарының көшпелі мал шаруашылығының дамуы атамекендегі қазақ халқынан тыс ерекшелігі болмаған деген қорытынды жасалған.

The article is considered the difficulties of political and socio-economic life of Mongolia Kazakhs in the late XIX – early XX centuries. After accession of Mongolia to the Empire, the Khan’s power was liquidated. Цин administration abolished the traditional institutions of the Kazakh authorities – Khan, sultans, township and village managers, as well as the court of biys. Instead of it, it was done six-speed administrative system. However, we couldn’t say that traditional Kazakh administrative system was disappeared, its elements were preserved to solve internal problems. The article analyzes the researches of social structure of the nomadic Kazakhs. The practice proves that the social structure of the nomadic Kazakh society cannot be studied with the formation of the theory. At past time, social- scientists tried to consider the social life of Kazakhs from the position of «nomadic feudalism», due to the similarity with other medieval societies. As a result, the development of nomadic Kazakhs of Mongolia was considered one-sided, it was shown that the Kazakh economy was lacked specificity.

В статье рассматриваются трудности политической и социально-экономической жизни казахов Монголии в конце XIX – начале XX вв. После вхождения Монголии в состав Цинской империи была ликвидирована ханская власть.Цинская администрация упразднила традиционные институты власти казахов – власть хана, султанов, волостных и аульных управителей, а также суд биев. Вместо них была введена шестиступенчатая система административного управления. Однако, традиционная казахская система управления не исчезла, ее элементы сохранились для решения проблем внутреннего характера. В статье анализируются труды, посвященные социальной структуре кочевого скотоводческого хозяйства казахов. Сама практика доказывает, что социальную структуру кочевого казахского общества нельзя изучать с подходов формационной теории. В свое время ученые-обществоведы старались рассматривать общественный строй казахов с позиции «кочевого феодализма», в связи со схожестью с другими средневековыми обществами. В результате, развитие кочевого скотоводства казахов Монголии рассматривалось однобоко, указывалось, что казахское хозяйство не обладало специфичностью.


Keywords


диаспора, экономика, саясат, көшпелі өркениет, социализм, diaspore, economic, politica, nomadic civilization, socialism,диаспора, экономика, политика, кочевая цивилизация,социализм.

Full Text:

PDF (Kazakh)

References


Сарай

А. Баян-Өлгей

аймақтың

қазақ

халқы

тарихының

кейбір

мәселелері.

– Өлгей:

МХР-ғылым

тарату

қоғамының

Баян-Өлгейлік

бөлімі,

– 22-26 б.

Төреқұлов

Н., Қазбеков

М. Қазақтың

би-шешендері.

– Алматы:

Жалын,

– 50 б.; Созақбаев

С. Тәуке хан. Жеті

жарғы.

– Алматы:

Санат,

– 48 б.; Кенжалиев

З. Көшпелі

қазақ

қоғамындағы

дәстүрлі

құқықтық

мәдениет.

– Алматы:

Жеті

жарғы,

– 260 б.

Златкин

И.Д. История

Джунгарского

ханства.

-1758. – М.: Наука, 1983. – 332 с.; Гуревич

Б.П. Международные

отношения

в Центральной

Азии в XVII – первой

половине

XIX в. – М.: Наука, 1983. – 309 с.; Моисеев В.А. Джунгарское

ханство

и казахи

(XVII – XVIIІ вв.). – Алма-

Ата: Ғылым,

– С. 238; Сулейменов

Р.В., Моисеев В.А. Из истории

Казахстана

XVIII века

(о внешней

и внутренней

политике

Аблая).

– Алма-

Ата: Наука, 1988. – 144 с.; Абусеитова

М.Х. Казахстан

и Центральная

Азия Б ХV-ХVІІ века:

история,

политика,

дипломатия.

– Алматы:

Дайк-Пресс, 1998. – С.194-207.

Еренов

А. К. Очерки

по истории

феодальных

земельных

отношений

у казахов.

– Алма-

Ата., – 1960.– 158 с.; Зиманов

С.З. О патриархально-

феодальных

отношениях

у кочевников-

скотоводов

// Вопросы

истории.

– 1955. – №12; Соныкі.

Общественный

строй

казахов

первой

половины

ХІХ в. – Алма-

Ата: Изд-во АН КазССР,

– 296 с.; Толыбеков

С.Е. О

патриархально-

феодальных

отношениях

у кочевых

народов

// Вопросы

истории.

– 1955. – №1. – С.75-83.

Толыбеков

С.Е. Кочевое

общество

казахов

в XVIІ – начале

ХІХ века:

политико-

экономический

анализ.

Алма-

Ата:

Наука, 1971. – 633 с. – С. – 628 – 631.

Жизнь

национальностей.

– 1919. – 3 августа.

Омарбеков

Т. Голощекин

Қазақстанда

// Лениншіл

жас. – 1990. – 5 тамыз.

История

Казахской

ССР. 5-т., – Алматы,

– 1980. – С.– 695.