Қазақ хандығының құрылуы тұсындағы тарихи оқиғалардың ауыз әдебиетіндегі көрінісі

C C Смағұлов

Abstract


Қазақ халқының басынан өткен тарихи оқиғалардың көпшілігі әдебиеттен тиісті дәрежеде орын алып отырған. Сол себепті қазақ халқының, соның ішінде Қазақ хандығы тарихын зерттеушілердің бәрі де қазақ әдебиетінің мұраларына үңілмей кете алмайды. Қазақ халқы – өзінің тарихын әдебиеті арқылы баяндаған халық. Қазақ халқының тарихы мен әдебиеті мән-мазмұны жағынан бір-бірімен өте тығыз байланысты. Халық тарихының мол мұрасы оның фольклорында сақталады.
Қазақ халқының ауызекі шығармашылығы әсіресе, ХІІІ-ХVІІІ ғасырларда күшті дамыды. Қыпшақтар мен басқа да түрік тайпаларының өркен жайған ауызша поэзиясы болды. Көркем сөздің нағыз шебері болған Сыпыра жырау мен Қодан тайшы, Асанқайғы мен Қазтуған (ХІV-ХVІ ғғ.) жыраулардың шығармашылығы кеңінен танылып, олар шығарған тарихи шындықты бейнелейтін батырлар жыры халық зердесінде сақталды. Бұл тарихи кезең Қазақ хандығы құрылуының алғышарттарының кезеңіне жататындықтан аталған жырларда сол дәуірдің қоғамдық өмірін бейнелейтін мәліметтер кездеседі.
Шоқан Уәлиханов «Көшпелілер философы» атаған Асанқайғы (Хасан Сәбитұлы) ХV ғ. ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандар басқарған қазақ руларының Әбілқайыр ұлысынан бөлініп шығып, Қазақ хандығын құруды жақтап қана қоймай, ол біраз уақыт олардың ақылшысы болды, халықты бірлікке,билеушілерді әділдікке шақырып, толғаулар шығарды. Ол өз өлең, толғауларында мемлекетті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды.

Historical events experienced by Kazakh people reflected in verbal literature. Therefore the researchers of Kazakh khanate history couldn’t ignore a heritage of Kazakh literature. Kazakh people are people that developed the history through literature. History and literature of Kazakh people are very close. Rich heritage of people history is saved in folklore.
Verbal literature of Kazakh people especially strongly developed in ХІІІ – ХVІІІ c. A verbal poetry was developed for kipshak and other turkic tribes. Poetry of the real masters of artistic word as Sypyra, Kodan taishy, Assan kaigy and Kaztugan (ХІV – ХVІ cc.) were widely known among people and their poems were saved as describing historical reality. Due to the reference of this period to the period of Kazakh khanate formation these compositions include information characterizing public life of that epoch.

Исторические события, пережитые казахским народом, нашли отражение в устной литературе. Поэтому исследователи истории Казахского ханства не могут обходить наследия казахской литературы. Казахский народ – народ, который излагал свою историю через литературу. История и литература казахского народа тесно взаимосвязаны. Богатое наследие истории народа сохранено в фольклоре.
Устная литература казахского народа особенно сильно было развито в ХІІІ-ХVІІІ веках. У кипчаков и других тюркских племенах была развита устная поэзия. Широко были известны произведения настояших мастеров художественного слова, как Сыпыра жырау, Кодан тайшы, Асан кайгы и Казтуган (ХІV-ХVІ вв.), в памяти народа сохранились их богатырские эпосы, описывающие историческую реальность. Так как, этот исторический период относится к периоду становления предпосылок образования Казахского ханства, в этих сочинениях есть сведения, характеризующие общественную жизнь той эпохи.

 


Keywords


ауыз әдебиеті, Асанқайғы, Қобыланды батыр, Қодан тайшы, Ақжол би

Full Text:

PDF (Kazakh)

References


Кәрібаев

Б.Б. Қазақ

хандығының

құрылу

тарихы:

монография.

– Алматы,

94-б.

Бес ғасыр

жырлайды.

томдық.

-т. – Алматы,

– 24 б.

Алдаспан.

Көне

қазақ

пэзиясының

антологиясы.

– Алматы,

– 7 б.

Жолдасбеков

М. «Қобланды

батыр

» жыры.

Қасқабасов

Қ. Жаназық.

– Астана, 2002. – 503-б.