Ежелгі билер соты: мәселенің ресейлік революцияға дейінгі тарихнамасы (XIX–XX ғ. басы)

  • Ж С Мажитова М. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Ресей Федерациясы, Мәскеу қ.

Abstract

Мақалада ресейлік революцияға дейінгі зерттеушілердің еңбектерінде көрініс тапқан қазақ дәстүрлі қоғамындағы ежелгі билер сотының мәселелері қарастырылады. Билердің қоғаммен артылған міндеттерді адал атқаруы лайықты бедел мен «билеу» түріндегі материалды сыйақы ретінде қайтарылатын жақсы даңқтың кепілі болды. Тағы да қоса кететін жайт, әрбір би сот тәжірибесін ұлғайтып өз ауылының шеңберінен шығуға тырысты. Бұл орайда, осыған дейін біз атап өткендей, байлыққа байсалды қараған көшпенді қоғамның ерекшелігін ескере отырып, ешқандай материалдық құндылықтар бидің өзіне тиесілі ауылдың шеңберінен тыс жерлерде сот ретінде танылуының кепілі бола алмады. А.И. Добросмысловтың пікірінше, биді таңдаудағы басты факторлар ретінде байлық пен тектілік саналды. Қол жетілген талдаудың негізінде, автор осы мәселе бойынша тарихнамада екі қарама-қарсы көзқарастардың айқындалғандығы туралы ойға келеді: бірінші бағытта соттың ұйымдастырылуы негізінде билердің моральдық-өнегелік қасиеттері алынған болса, екінші бір бағытта рулық қауымның күші, билігі және байлығы көрсетіледі. Билер туралы осыншама көптеген пікірлердің болуын қазақ дәстүрлі қоғамының орталық институтының көп мәнге ие екендігімен түсіндіруге болады.The article considers the issue of the elder court of biys in Kazakh traditional society, which was covered in the works of Russian pre-revolutionary researches. Fidelity of biys to their duty guaranteed good fame, resulting in the granted authority and material reward called «biylyk». In addition, every biy looked forward to expand the margins of his judicial practice beyond his own aul. Hence, there were no material values that could guarantee the recognition of biy’s jurisdiction beyond his subordinate tribe, as the nomadic society had a specific character and tolerant attitude to wealth. A. I. Dobrosmyslov considered the power, wealth and ancestry as the main criteria for the community when electing the biy. According to the conducted analysis, the author concludes that historiography has two exact antipodes of the opinion upon that issue: the first considers moral qualities of biys as the basis for establishing the elder court; the second considers force, power and wealth of the tribal community. Such diversity in opinions about biys arises from wide responsibilities of this key figure of Kazakh traditional society.В статье рассматривается вопрос о древнем суде биев в казахском традиционном обществе, который получил освещение в трудах российских дореволюционных исследователей. Добросовестное отправление бием возложенных на него обществом обязанностей служили гарантом доброй славы, которая возвращалась заслуженным авторитетом и материальным вознаграждением в виде «бийлыка» – вознаграждения. К этому следует добавить, что каждый бий стремился расширить судебную практику и выйти за границы своего аула. В данном случае, никакие материальные ценности, учитывая специфику кочевого общества, которое достаточно спокойно относилось к достатку, не могли быть гарантом признания бия как судьи за пределами подведомственного ему рода. А.И. Добросмыслов считал, что сила, богатство и родословная являлись определяющими критериями при выборе общиной бия. На основании полученного анализа, автор приходит к мнению, что в историографии утвердились две диаметрально противоположные точки зрения по этому вопросу: в одном направлении за основу организации суда были взяты морально-нравственные качества биев; в другом же — сила, власть и богатство родовой общины. Подобного рода палитру мнений о биях можно объяснить многозначностью этой центральной фигуры казахского традиционного общества. 

References

1 Гавердовский
Я.П. Обозрение
Киргиз-
кайсакской
степи
(часть
2) или Описание
страны
и народа
киргиз-
кайсакского
// История
Казахстана
в русских
источниках
XVII–XX веков.
Т. 5. –Алматы:
Дайк-пресс, 2007. – 620 с.
2 Левшин
А.И. Описание
Киргиз-
казачьих
или Киргиз-
кайсакских
орд и степей.
Этнографические
известия.
– СПб.:
Типография
Карла
Крайя, 1832. – Ч. 3. – 333 с.
3 I Полное
собрание
законов
Российской
империи.
– Т. I. XIX. – № 17998. – Oтд. 1.
4 Прошлое
Казахстана
в источниках
и материалах.
Сб. 1. (V в. до н.э. – XVIII в. н.э.) // Под ред. проф. С.Д. Асфендиарова
и проф. П.А. Кунте.
– М.: Казахстан.
краев. изд-во, 1935. – 297 с.
5 Материалы
по казахскому
обычному
праву:
Сб. Научно-
популярное
издание
/ Сост. Т.М. Культелеев,
М.Г. Масевич,
Г.Б. Шакаев.
– Алматы:
Жалын,
1998. – 464 с.
6 Григорьев
В.В. О скифском
народе
саках.
– СПб.: Типография
Имп. Академии
Наук, 1871. – 211 с.
7 Крахалев
А. Суд и следствие
у киргизов
Сибири
// Юридический
вестник.
– 1888. – Т. 28. – Кн. 1. – С. 22–48.
8 Леонтьев А. Обычное
право
киргиз:
Судоустройство
и судопроизводство
// Юридический
вестник.
– 1890. – Т. 5. –
Кн. 1. – С. 113–139.
9 Радлов
В.В. К вопросу
об уйгурах
// Записки
Имп. Академии
наук. – СПб., 1893. – Т. 72. – С. 68–71.
10 Радлов
В.В. Заметки
о киргизах
// Лит. Киргизстан.
– 1989. – № 2. – С. 89–112.
11 Гейнс
А.К. Объяснительная
записка
к положению
и штатам
военно-
народного
управления
Семиреченской
и Сыр-
Дарьинской
областей
// Собр. лит. трудов.
– СПб., 1898. Т. 2. – 741 с.
12 Крафт И.И. Из киргизской
старины.
– Оренбург:
Б. и., 1900. – 305 c.
13 Крафт И.И. Судебная
часть
в Туркестанском
крае и степных
областях.
– Оренбург:
Типо-
лит. П.Н. Жаринова,
1898.
– 234 с.
14 Малышев
Н. Обычное
семейное
право
киргизов.
– Ярославль:
Тип. губ. правления,
1902. – 104 с.
15 Добросмыслов
А.И. Суд у киргиз
Тургайской
области
в XVIII и ХIX вв. – Казань:
Б. и., 1904. – 105 с.
16 Добросмыслов
А.И. Тургайская
область.
Исторический
очерк // Изв. Оренбургского
отд. ИРГО. – Оренбург,
1900–
1902. – Вып. 15. – С. 77–124.
Published
2016-05-10
How to Cite
МАЖИТОВА, Ж С. Ежелгі билер соты: мәселенің ресейлік революцияға дейінгі тарихнамасы (XIX–XX ғ. басы). KAZNU BULLETIN HISTORICAL SERIES, [S.l.], v. 76, n. 1, may 2016. Available at: <http://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/article/view/10>. Date accessed: 19 aug. 2017.
Section
ДЕРЕКТАНУ ЖӘНЕ ТАРИХНАМА

Keywords

билер, ежелгі сот, тарихнама, дәстүрлі қоғам. бии, древний суд, историография, традиционное общество. biys, the elder court, historiography, traditional society.